Fonorama jaargang 45, nummer 2 van het verenigingsjaar 2004 / 2005.

Maak kans op een cadeaubon door mee te doen aan de prijsvraag! Verder:

- Mastering: de chirurgie van een geluidstechnicus,
- Een orkest van zuigers; in plaats van blazers,
- Een juridische blunder van een platenmaatschappij,
- Radiogeschiedenis: verzonnen nieuwsberichten,
- Promotie voor de NVG door meester G.B.J. Hilterman,
- Stereo van panorama tot pingpong effect en…
- Een natuurgeluiden special.

In de Werkplek een gesprek met mastering engineer Darius van Helften, werkzaam bij de Wisseloord studio's in Hilversum. Hij legt uit wat mastering precies inhoudt en wat er allemaal bij komt kijken.

Tijdsduur van de cd met 18 tracks: 78 min en 46 sec.
Redactie en techniek: Nico Warnaar

Nummer 3 verschijnt in augustus.

De inhoudsopgave van de cd in handig formaat voor een cd-doosje is ook te vinden op de download pagina

Vertaling van het vraaggesprek met Darius van Helften (track 17)

We karren voor deze rubriek door een boomrijke bungalowwijk aan de rand van Hilversum. Hier bevindt zich het studio-complex van Wisseloord, misschien wel de grootste en duurste opnamelocatie van Nederland, in elk geval de beroemdste. We vragen bij de receptie naar Darius van Helften; hij is master engineer. Zo’n functie behelst het afronden van een CD productie. Anders gezegd: masteren behelst de eindcontrole van het opname proces. Darius vertrok zes jaar geleden uit Londen naar Nederland, om zich toe te leggen op het masteren, bij Wisseloord.

Het doel van masteren is de uitvoerenden te helpen met wat ze willen bereiken. Dus het beste geluid creëren, voor zover dat haalbaar is. Je kunt het splitsen in enkele gebieden.
Eerst is er het technische aspect wat nogal rechtlijnig is: het toevoegen van de tijdcodes, zodat de CD naar de perserij kan worden gezonden.
Dan heb je het tweede aspect, dat is de CD samenstellen, dat wil zeggen: de fade-ins en fade-outs maken, de pauze tussen de tracks bepalen en de audio-montage.
Het laatste aspect is meer artistiek, waarbij je de artiest helpt zijn geluid zo optimaal mogelijk te maken. Je biedt ze iets wat ze zelf niet voor elkaar kunnen krijgen.

Masteren is soms heel veel en soms weer erg weinig werk. Dat hangt ervan af wat de mensen hier de studio binnendragen. Een album dat bijvoorbeeld twaalf nummers telt, kost tussen de zeven en acht uur studiotijd. Voor elke song ben ik ongeveer 25 minuten bezig.
Soms klinkt ’t al meteen geweldig en hoef ik bijna niets te doen. Soms heeft een track wat meer problemen en probeer je diverse technieken en alle mogelijke trucjes om het geluid te verbeteren. Dat kan heel lang duren. Je moet ook snel werken; je kunt geen drie dagen met één CD bezig zijn, want de musici hebben daar gewoon geen geld voor.

Eerst heb je de musici en de componist. Daarna de opnametechnicus met de producer en vervolgens arriveert weer een andere technicus voor de eindmix. Zijn die mensen met z’n allen niet capabel genoeg om de track af te kunnen maken?

Er is natuurlijk het aspect van een paar “verse” oren. Want als je drie tot vier dagen aan een nummer werkt, komt er een moment dat je niet alles meer hoort. Slechts weinig mensen bezitten een perfect stel luidsprekers thuis of in hun studio. Veel mensen mixen op een stel weergevers van pak weg drie- tot vierhonderd euro. In een mastering studio zoals deze, staat een afluister-systeem van 30.000 euro. Er is dus een groot verschil in de kwaliteit van luidsprekers! Dus kan ik misschien dingen hier sneller en gemakkelijker horen dan mensen thuis of in een de studio kunnen beluisteren. Dat zij volgens mij twee redenen …

Veel mensen maken thuis muziek, op hun PC, met pakketten als Logic, Cubase en Nuendo. Zij hebben te weinig ervaring met geluidstechniek en ze hebben dikwijls een slechte afluistering. Ik moet regelmatig behoorlijk sleutelen om een opname nog acceptabel te laten klinken, op diverse installaties. Als iemand in zijn kamer – laten we zeggen – een dip heeft in het mid-laag, willen ze dat compenseren door toonfiltering. Het klinkt dan best aardig bij hun thuis, waar ze musiceren, maar elders klinkt het dan beroerd. Ze kunnen het probleem niet goed aanpakken. Met een accuraat monitor systeem kan dat wel.
Deze studio is acht meter lang, vijf meter breed en 2.1/2 meter hoog. De afmetingen van deze ruimte zijn niet helemaal ideaal. De beste mastering studio’s in Amerika zijn veel groter. Maar in deze ruimte is veel geïnvesteerd voor akoestische demping; er is veel geld besteed om een goede controle mogelijk te maken. Door de afmetingen en de vorm van deze studio klinkt ’t hier erg goed. Het kan altijd beter maar voor mij is het goed genoeg.

Wordt zowel klassieke muziek als jazz en pop gemasterd?

Mastering (in de diverse muziekstijlen) is totaal verschillend. Masteren in de klassieke muziek betekent meer monteren. Er worden verschillende takes opgenomen, waaruit de beste worden gekozen, dus je praat over drie- tot vierhonderd lassen per muziekstuk. Dat is in principe het masteren van klassieke muziek. Bij klassiek doen ze niet aan equalizing, er wordt weinig compressie toegepast, het draait erom de muziek zo zuiver mogelijk te laten en de CD samen te stellen.
Bij popmuziek moet je veel meer doen om het lekker te laten klinken. Jazz zit ergens daartussen.

Bij elk aspect van muziek opnames zijn de beste mensen voor 50% artiest en voor 50% technicus. Een aantal van hen hellen over naar één kant en dat is niet goed. Als je alleen let op het technische deel mis je het artistieke; hoe muziek communiceert en de luisteraar raakt. En andersom geredeneerd, als je alleen let op het gevoel, maak je technische fouten waarmee je evenmin de luisteraar bereikt.
Masteren is dus net als opnemen en mixen; je moet voldoende technische kennis hebben van digitale technieken, analoge audio en zelfs een basiskennis elektronica bezitten. Plus je moet het gevoel hebben voor het artistieke in de muziek en veel kennis hebben over de muziek.

Is masteren een dure grap?

Het kan betrekkelijk goedkoop zijn maar ook erg duur. In deze studio duurt het masteren van een CD tussen de zeven en acht uur, dat kost je ongeveer 800 euro, exclusief BTW. Dit is wel de duurste mastering studio in Nederland!
Maar als je naar Amerika kijkt, daar betaal je voor een goede jongen zeshonderd dollar per uur. Bij een groot label dat Bob Ludwig inhuurt komt het masteren ver over de tienduizend dollar.

Ben je als master engineer een solist, of juist teamspeler?

Normaal gesproken zit de klant erbij, met de producer, de artiest en soms zelfs de mixer-engineer. Een enkele keer krijg ik het materiaal toegezonden en bewerk ik dat in m’n eentje. Maar ik geef er de voorkeur aan dat alle medewerkers erbij betrokken zijn. Je kunt samen naar iets luisteren en er over praten of discussiëren over zaken waarvan je niet zeker bent. Dankzij de goede weergevers horen mensen dingen hier voor ’t eerst, die ze eerder tijdens de opname niet hoorden. `

Hoe luider, hoe harder de CD klinkt, hoe beter ’t is?

Vandaag de dag worden CD’s erg luid gemasterd, met als argument: ‘Wie het hardst schreeuwt, wint”. Dat is een probleem, de geluidsniveaus liggen vaak veel te hoog. Er is natuurlijk krachtige apparatuur beschikbaar zoals limiters die het geluid flink kunnen opblazen. In Amerika gaan ze de laatste vijf à zes jaar erg ver. Sommige grote albums klinken gewoon verschrikkelijk.
De mensen komen bij mij met een dergelijke CD als referentiepunt. Dan moet ik kiezen; of voor het maximale volume en daarmee de muziek geweld aandoen, of uitleggen van: “weet je dat wel zeker, het luisteren wordt erg vermoeiend, over vijf jaar ben je er niet meer zo trots op”. Sommigen willen het per se luid; het is heel erg de laatste tijd.

Heb je ooit een eindmix geweigerd te masteren?

Een enkele keer heb ik tegen de klant gezegd dat dit echt opnieuw moet worden gemixt. Maar dat is vaak niet mogelijk want er is een deadline. Dus je moet erg voorzichtig zijn. Als iets echt slecht klinkt, stel ik vragen zoals: “Waar is het gemixt, wie deed dat, was er een tijdsdruk?”. Als er ruimte is, suggereer ik hen de mix over te doen. De meeste mensen zijn gelukkig niet zo stom met iets ergs aan te komen. Soms gebeurt dat, maar niet vaak.

Bemoeien de uitvoerenden zich met je werk?

Globaal gezegd, hoe groter de artiest, hoe minder die zich interesseert in, of bemoeit met, mastering. Die lui hebben doorgaans een erg ervaren producer, technicus of iemand anders die zich toelegt op het mastering proces.

In een mastering studio zoals deze bevindt zich veel minder apparatuur dan in een mixage- of opnamestudio, maar wat er staat is nogal high-end. Ik heb hier een rack met compressors en equalizers die per stuk minstens 4.000 euro kosten. Dat is dus veel kostbaarder dan de gemiddelde studio-apparaten.
Zelfs mijn werktafel is speciaal in New York gemaakt. Dus alles is optimaal op elkaar afgestemd. De afluistering is hier ook van de hoogste kwaliteit. Hier geldt dus een heel andere filosofie dan de gemiddelde studio.

Hardware of software?

Soms is een plug-in beter dan een hardware apparaat. Simpel gesteld, ik gebruik apparaten meer voor kleuring en om iets magisch aan het geluid toe te voegen en plug-ins gebruik ik als een soort chirurgenmesje. Digitaal is accurater. Maar digitaal bezit niet de magie die analoge apparatuur wèl heeft. Ik heb hier ook wat buizenapparaten staan.
Ik denk dat een plug-in qua sound nog niet in de buurt kan komen van een goede equalizer. Het voordeel van hardware is: je hebt knoppen; je kunt het aanvoelen! Het maakt een groot verschil als je een idee hebt om dit te vertalen met de muis op een schermpje via allerlei menuutjes.

… Plannen voor de toekomst?

Uuuh… gewoon doorgaan waar ik mee bezig ben. Ik zou wel meer spullen willen hebben. En nog beter worden, leuke klussen aanpakken. Het gaat eigenlijk erg goed, gewoon zo doorgaan.

Dat is het verhaal van Darius van Helften in de Wisseloord Studio’s te Hilversum. Hij sprak over het mastering proces van muziek opnames. Kort samengevat: masteren is dus het toevoegen van leescodes op de CD, waar nodig in toongebieden filteren, het eventueel comprimeren van dynamiekverschillen, het verzorgen van fade-outs, het bepalen van pauzes tussen de tracks, het verwijderen van ongewenst signaal en het aanbrengen van de laatste correcties.